Rozwijaj norweski czytając folkeeventyr

Czy masz ochotę przeczytać prawdziwy, norweski eventyr? Możesz to zrobić tu i teraz. Zapraszam na spotkanie z Perem, Pålem i Espenem, którzy zabiorą Cię na wyprawę do samego króla.

Folkeeventyr to norweskie podania ludowe, które przekazywano ustnie przez pokolenia. Wiele z nich zostało spisanych w XIX wieku przez Petera Asbjørnsena i Jørgena Moe, którzy poświęcili całe lata na chodzenie od drzwi do drzwi, by zgromadzić opowiadane historie.

W eventyrach znajdziesz baśniowe opowieści, ludowe mądrości i przestrogi. Są one nieodłączną częścią Norwegii i norweskiej kultury.

Nie są to bajki dla dzieci, jak może się wydawać. Większość z nich jest skierowana do dorosłych.

Dlaczego folkeeventyr?

Bo są doskonałe do nauki

Folkeeventyr mają specyficzną konstrukcję. Znajdziesz w nich wiele powtórzeń, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się niepotrzebne. Jednak w nauce, powtarzanie jest bardzo wskazane.

Po kilkukrotnym przeczytaniu podobnej frazy masz dużo większą szansę, że zapadnie Ci w pamięć, niż gdyby pojawiła się tylko raz.

Jest ich mnóstwo

Posiadam kilka zbiorów eventyr i w każdym jest po kilkadziesiąt opowieści. Asbjørnsen i Moe wydali ich ponad 150, a Uniwersytet w Oslo posiada w swoich zbiorach 700 pozycji z tego gatunku.

Są różnorodne

Każda historia jest inna. Niektóre opowiadają o całych królestwach, inne o drobnych wydarzeniach dnia codziennego. Jedne są bardzo długie, inne ledwie na parę linijek.

Wiele z motywów szybko rozpoznasz, bo są one obecne również w słowiańskich mitach. Czasem jednak historia może Cię zupełnie zaskoczyć, bo zyskała lokalnego, norweskiego kolorytu.

Co znajdziesz w tej historii?

Per, Pål og Espen Askeladd jest opowieścią o trzech braciach, z których jeden ma przydomek “Askeladden“. Jest to często powtarzana postać młodego, idyllicznego bohatera, który nie raz Cię zaskoczy.

Jego imię można przełożyć na polski jako “chłopiec od popiołu”.

Tym razem Espen wraz z braćmi wyrusza podjąć wyzwanie, za które król obiecał wiele bogactw. Czy im się uda? Już za chwilę się dowiesz.

Jak czytać?

Po pierwsze, nie przejmuj się, że wszystkiego nie rozumiesz. Folkeeventyr były spisane wiele lat temu. Dlatego niektóre wyrażenia mogą nie być dziś powszechnie używane.

Po drugie, warto rozbić czytanie na dwa etapy:

  1. ogólne zrozumienie historii,
  2. analiza słownictwa i wyrażeń.

Na razie skup się na przeczytaniu całej historii. Gdy skończysz, powiem Ci jak się zabrać za drugi etap.

Gotowy?

Per, Pål og Espen Askeladd

Det var en gang en mann som hadde tre sønner, Per og Pål og Espen Askeladd; men annet enn de tre sønnene hadde han ikke heller, for han var så fattig at han eide ikke nåla på kroppen, og derfor sa han titt og ofte til dem, at de fikk ut i verden og se å tjene sitt brød; hjemme hos ham ble det så ikke annet enn sveltihjel likevel.

Et godt stykke borte fra stua hans lå kongsgården, og like utenfor vinduene til kongen hadde det vokset opp en eik, som var så stor og diger at den skygget for lyset i kongsgården; kongen hadde lovt ut mange, mange penger til den som kunne hugge ned eika; men ingen var god for det, for så fort en skåret en flis av eikeleggen, vokste det to isteden. Så ville kongen også ha gravet en brønn, som skulle holde vann hele året; for alle grannene hans hadde brønn, men han hadde ingen, og det syntes kongen var skam. Til den som kunne grave en slik brønn at den holdt vann hele året rundt, hadde kongen lovt ut både penger og annet. Men det var ingen som kunne få gjort det; for kongsgården lå høyt, høyt oppe på en bakke, aldri før hadde de gravet noen tommer, så kom de til harde berget. Men da nå kongen hadde fått i hodet at han ville ha gjort disse arbeidene, så lot han lyse opp på alle kirkebakker både vidt og bredt, at den som kunne hugge ned den store eika i kongsgården og skaffe ham en slik brønn at den holdt vann hele året rundt, han skulle få kongsdatteren og halve riket.

Det var nok av dem som ville prøve seg, kan du vel vite, men alt de knartet og hugg, og alt de rotet og grov, så hjalp det ikke, eika ble tykkere og tykkere for hvert hugg, og berget ble ikke bløtere det heller. Om en stund så ville de tre brødrene i veien og prøve seg også, og det var faren vel nøyd med, for vant de ikke kongsdatteren og halve riket, så kunne det da hende de fikk tjeneste ensteds hos en bra mann, tenkte faren, og mer ønsket ikke han; og da brødrene slo på det at de ville til kongsgården, sa faren ja på flygende flekken, og så la Per og Pål og Espen Askeladd av gårde.

Da de hadde gått et stykke, kom de til en granli, og like opp for den var en bratt hei; så hørte de noe som hugg og hugg oppe i heia.

“Jeg undres hva det er som hugger oppe i heia, jeg?” sa Espen Askeladd.

“Du er nå støtt så klok med undringene dine du,” sa han Per og han Pål; “det er da noe å undre seg over også, at det står en vedhugger og knarter oppi heia!”

“Jeg har nok moro av å se hva det er likevel jeg,” sa Espen Askeladd, og dermed gikk han.

“Å ja, er du slikt et barn, har du godt av å lære å gå med!” ropte brødrene hans etter ham, men han brydde seg ikke om det, han Espen; han la avsted oppover bakkene, dit han hørte det hugg, og da han kom der, så han det var en øks som sto og hugg og hugg på en furulegg.

“God dag?” sa Espen Askeladd; “står du her og hugger?”

“Ja nå har jeg stått her og hugget i mange lange tider og ventet på deg,” svarte øksen.

“Ja ja, her er jeg,” sa Espen, han tok øksen og slo den av skaftet og stappet både øks og skaft i skreppa.

Da han kom ned igjen til brødrene sine, ga de seg til å le og gjøre narr av ham. “Hva var det for noe rart du fikk se oppi heia da?” sa de.

“Å det var bare en øks vi hørte,” sa Espen.

Da de så hadde gått en stund igjen, kom de under en berghammer; oppi den hørte de noe hakket og grov.

“Jeg undres hva det er som hakker og graver oppunder denne berghammeren jeg?” sa Espen Askeladd.

“Du er nå så klok til å undre deg du,” sa han Per og han Pål igjen; “har du aldri hørt fuglene hakke og pikke på trærne før?”

“Ja, men jeg har nok moro av å se hva det er, likevel jeg,” sa Espen, og alt de lo og gjorde narr av ham, så brydde han seg ikke om det, han la avsted opp imot berghammeren, og da han kom oppunder, så han det var et grev som sto og hakket og grov.

“God dag!” sa Espen Askeladd; “står du her og hakker og graver så alene?”

“Ja, jeg gjør det,” sa grevet; “nå har jeg stått her og hakket og gravet i mange lange tider og ventet på deg,” sa det.

“Ja ja, her er jeg,” sa Espen igjen, han tok grevet og slo det av skaftet og gjemte det i skreppa, og så nedover til brødrene sine igjen.

“Det var vel noe fælt rart du så oppunder berghammeren?” sa han Per og han Pål.

“Å det var ikke noe videre, det var bare et grev vi hørte,” sa Espen.

Så gikk de et godt stykke sammen igjen, til de kom til en bekk; tørste var de nå alle tre, etter det de hadde gått så langt, og så la de seg ned ved bekken og skulle drikke.

“Jeg undres riktig på hvor dette vannet kommer ifra?” sa Espen Askeladd.

“Er du ikke galen, så undres du deg visst galen med det aller første. Hvor bekken kommer ifra? Har du aldri sett vannet renne opp av en olle i jorda da?”

“Ja, men jeg har nok lyst til å se hvor det kommer fra likevel jeg,” sa Espen; han avsted oppmed bekken, og alt brødrene ropte på ham og lo av ham, så hjalp det ikke; han gikk sin gang.

Da han kom langt oppmed, ble bekken mindre og mindre, og da han kom enda et stykke fram, fikk han se en valnøtt; fra den sildret vannet ut.

“God dag!” sa Espen igjen, “ligger du her og sildrer og renner så alene?”

“Ja, jeg gjør det,” sa valnøtten; “her har jeg ligget og sildret og rent i mange lange tider og ventet på deg.”

“Ja ja, her er jeg,” sa Espen; han tok en mosedott og dyttet i hullet, så vannet ikke kunne komme ut, og så la han valnøtten i skreppa og satte nedetter til brødrene sine igjen.

“Nå har du vel sett hvor vannet kommer fra? Det ser vel fælt rart ut, kan jeg tenke?” gjønte han Per og han Pål.

“Å, det var bare et hull det rant ut av,” sa Espen, og så lo de andre to og gjorde narr av ham igjen, men Espen Askeladd brydde seg ikke om det; “jeg hadde nå moro av å se det likevel,” sa han.

Da de så hadde gått et stykke igjen, kom de til kongsgården; men da alle i kongeriket hadde fått høre at de kunne vinne kongsdatteren og halve riket, hvis de kunne hugge ned den store eika og grave brønn til kongen, så var det kommet så mange som hadde prøvd lykken sin, at eika var dobbelt så stor og tykk nå, som den var fra førstningen; for den vokste ut to fliser for hver de skåret ut med øksen, kan du vel minns. Derfor hadde kongen nå satt den straff at de som prøvde seg og ikke kunne felle eika, skulle settes ut på en øy og begge ørene skulle klippes av dem.

Men de to brødrene lot seg ikke skreppe av det, de trodde nok de skulle få ned eika, og han Per, som eldst var, skulle nå til å prøve seg først. Men det gikk med han som med alle de andre som hadde hugget på eika; for hver flis han fikk skåret ut, vokste det ut to isteden, og så tok kongens folk ham og klippet av ham begge ørene og satte ham ut på øya. Nå ville han Pål til, men det gikk like ens med ham; da han hadde hugget en to-tre hugg, så de fikk se at eika vokste, tok kongens folk ham også og satte ut på øya, og ham klippet de ørene enda snauere av, for de syntes han kunne lært å ta seg i vare.

Så ville Espen Askeladd til.

“Vil du endelig se ut som en merket sau, skal vi gjerne klippe av deg ørene med en gang, så slipper du å bry deg,” sa kongen, han var sint på ham for brødrenes skyld.

“Jeg hadde nok moro av å prøve først likevel,” sa Espen, og det måtte han da få lov til.

Han tok opp øksen av skreppa og skjeftet den på skaftet igjen. “Hugg sjøl!” sa Espen til øksa, og den til å hugge så flisene fløy, og så var det ikke lenge før eika måtte i bakken. Da det var gjort, tok Espen fram grevet sitt og satte det på skaftet. “Grav sjøl!” sa Espen, og grevet til å hakke og grave, så jord og stein sprutet, og så måtte vel brønnen opp, kan du tro. Da han hadde fått den så dyp og så stor han ville, tok Espen Askeladd fram valnøtten og la i det ene hjørnet på bunnen, og så tok han ut mosedotten. “Sildre og renn!” sa Espen, og den til å renne, så vannet fosset ut av hullet, og om en liten stund var brønnen breddfull.

Så hadde Espen hugget ned eika som skygget for kongens vinduer, og skaffet brønn i kongsgården, og så fikk han kongsdatteren og halve riket, som kongen hadde sagt; men godt var det for han Per og han Pål at de hadde mistet ørene, for ellers hadde de hver time fått høre det alle sa, at Espen Askeladd hadde ikke undres seg så galt enda.


Słownictwo

Przeczytałeś całą opowieść? Przeanalizujmy więc ciekawsze słownictwo i wyrażenia.

Poniżej napisałem przykładową listę słów. Zauważ, że nie wszędzie pisałem polskie tłumaczenie. Często lepszą opcją jest użycie synonimu, który już znasz.

titt og ofte
synonim veldig ofte
sveltihjel
bycie na granicy głodu, å være på sultegrensen
en kongsgård
dwór królewski
en eik
dąb
å skåre et flis av eikeleggen
dosłownie: odrąbać wióra z pnia dębu
en brønn
studnia
en granne
en nabo
(en) skam
wstyd, hańba
en tomme
norweski cal, wynosił 2,615 cm
å knarte, å hogge
rąbać (o drewnie)
bløt
miękki, ikke hard

Podczas czytania tekstu mogłeś natrafić na więcej słów, których nie znasz.

Weź kartkę, ołówek i wypisz ciekawe wyrażenia.

Specjalnie używam słowa ciekawe, a nie trudne. Muszą być ciekawe dla Ciebie, byś miał motywację, żeby się ich nauczyć. To bardzo ważne.

Zapisując każde z tych wyrażeń, spróbuj przypomnieć sobie scenę z opowiadania, w której ona wystąpiła. Zobacz tę scenę oczami wyobraźni. Poczuj, jak lecą wióry z dębu, albo jak dokopujesz się do twardej skały.

Poświęć chwilę na każde słowo już wtedy, gdy je zapisujesz. Zawsze powtarzam, że lepiej jest zapamiętać kilka słów, które naprawdę Ci się podobają, niż zapisać ich 100, a później nie mieć żadnej ochoty wracać do tej listy.

Które słowa z Per, Pål og Espen Askeladd były dla Ciebie najciekawsze? Czy znasz inne folkeeventyr, które możesz polecić?